Dlaczego 9 stycznia zmienił Panamę? Historia walki o flagę i kanał

Dla postronnego obserwatora zamieszki z powodu wywieszenia flagi mogą wydawać się błahe. Jednak 9 stycznia 1964 roku w Panamie był kulminacją dekad upokorzeń, segregacji i walki o to, by kraj był gospodarzem we własnym domu.

To wydarzenie, znane jako „Dzień Męczenników”, można powiedzieć, że pośrednio zmusiło USA do oddania Kanału Panamskiego.

Przyczyna: Państwo w państwie

Na początku lat 60. Panama była krajem przeciętym na pół. Przez środek biegła Strefa Kanału Panamskiego: pas ziemi o szerokości ok. 16 kilometrów, będący terytorium pod całkowitą jurysdykcją USA. Panamczycy nie mieli tam wstępu bez przepustek, obowiązywało amerykańskie prawo, mówiono oczywiście po angielsku.

Napięcie narastało wokół symboli. Zgodnie z umową między prezydentami Roberto Chiarim i Johnem F. Kennedym, w wyznaczonych miejscach Strefy obok flagi USA miała powiewać flaga Panamy. Amerykańscy mieszkańcy Strefy (tzw. Zonians) sprzeciwiali się temu, uważając Strefę za terytorium wyłącznie amerykańskie. Ignorowanie zarządzeń przez amerykańskich uczniów i ich rodziców stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu gniewu.

Przebieg wydarzeń: Incydent w Balboa High School

9 stycznia 1964 roku grupa około 200 studentów z panamskiego Instytutu Narodowego ruszyła pokojowo w stronę szkoły Balboa High School w Strefie Kanału. Chcieli jedynie wywiesić swoją flagę obok amerykańskiej, domagając się respektowania dwustronnych umów.

Doszło do szarpaniny z amerykańskimi cywilami i policją. W trakcie przepychanek panamska flaga została rozerwana. Wieść o znieważeniu symbolu narodowego rozniosła się błyskawicznie po mieście. Tysiące ludzi ruszyło w stronę granicy Strefy, niszcząc ogrodzenia. Policja i wojsko USA odpowiedziały ogniem. W ciągu trzech dni walk zginęło 21 Panamczyków (pierwszą ofiarą był Ascanio Arosemena) oraz 4 żołnierzy amerykańskich. Panama, w akcie bezprecedensowym, zerwała na pewien czas stosunki dyplomatyczne z USA.

Mur segregacji: System Gold i Silver

Wydarzenia te uświadomiły światu, że sytuacja w Panamie to nie tylko spór o ziemię, ale walka z systemowym rasizmem. Fundamentem Strefy był bowiem przez dekady podział na pracowników „Gold” i „Silver”:

• System płac i przywilejów: Pracownicy „Gold” (głównie biali Amerykanie) otrzymywali pensje w złocie, mieli dostęp do luksusowych osiedli, najlepszych szkół i szpitali. Pracownicy „Silver” (kolorowi robotnicy i Panamczycy) zarabiali ułamek tych kwot i żyli w skrajnie gorszych warunkach. Choć nazewnictwo to oficjalnie wycofano pod naciskiem prezydenta Trumana w 1948 roku, struktura społeczna pozostała nienaruszona przez kolejne lata.
• Instytucjonalna bariera: Strefa była bastionem „białej ekskluzywności”. Nawet po 1964 roku zmiany zachodziły powoli. Dopiero w sierpniu tego samego roku desegregowano publiczne baseny czy osiedla. Wcześniej baseny były tylko dla białych Amerykanów. Natomiast proces łączenia systemów szkolnych trwał aż do połowy lat 70. Przykładowo, w 1909 roku na 640 białych uczniów przypadało 32 nauczycieli, podczas gdy na 2241 uczniów czarnoskórych przypadało zaledwie 21 nauczyciel. Szkoły te oferowały krótszy program nauczania (kończący się zazwyczaj na 8. lub 9. klasie), skupiony głównie na przygotowaniu do prac manualnych i domowych.
• Opór Zonians: Amerykańscy rezydenci Strefy zaciekle bronili swoich przywilejów. Symbolem tego oporu był tzw. „strajk wąglikowy” (Anthrax Strike) z 1976 roku, będący protestem przeciwko integracji szkół i utracie statusu uprzywilejowanej kasty.

Rezultat: Traktaty Torrijos-Carter

Krwawe stłumienie protestów wywołało falę krytyki na całym świecie, stawiając USA w roli kolonialnego agresora. To zmusiło Waszyngton do realnych negocjacji, które ostatecznie sfinalizował generał Omar Torrijos i prezydent Jimmy Carter w 1977 roku. Bez ofiar 9 stycznia Panama prawdopodobnie nigdy nie odzyskałaby kontroli nad Kanałem Panamskim.

Jednak proces przekazywania władzy był wieloetapowy:

1. 1979 rok: Likwidacja Strefy Kanału jako odrębnej jednostki administracyjnej USA. Panama odzyskała jurysdykcję nad terytorium, choć Kanałem nadal zarządzała wspólna komisja.
2. Dopiero 31 grudnia 1999 roku o godzinie 12:00. ostatni żołnierz amerykański opuścił terytorium Panamy, a flaga panamska na stałe zawisła nad budynkiem Administracji Kanału.

Więcej inspiracji znajdziesz na moim Instagramie:

Dzień Męczenników

Dziś to jedno ze świąt państwowych w Panamie i dzień wolny od pracy. Ale 9 stycznia to też dowód na to, że suwerenność nie została Panamczykom „podarowana”, lecz wywalczona. Gdyby nie odwaga studentów z 1964 roku, możliwe, że Panama nie zarządzałaby dzisiaj jednym z najważniejszych szlaków handlowych świata.

Dziedzictwo tamtych dni to jednak nie tylko duma, ale i wyzwanie. Historia 9 stycznia przypomina, że wolność gospodarcza i polityczna Panamy ma swój początek w determinacji młodych ludzi, którzy nie bali się wejść na ogrodzenie z flagą w ręku.

Więcej o Panamie:

• Miesiąc Ojczyzny w Panamie 
• Just Cause, czyli inwazja USA na Panamę (w słusznej sprawie)
• Embera – z wizytą u rdzennych mieszkańców Ameryki Środkowej
• Ciekawostki o Panamie: poznaj mało znane fakty
• Co zobaczyć w Panama City? Najciekawsze miejsca i atrakcje
• Panama – co warto wiedzieć przed wyjazdem?
• Isla Iguana – tropikalna oaza Panamy
• Co zobaczyć w Panamie? Mój plan podróży (pierwszy wyjazd)